Η «Παράδοξη Κοιλάδα» (Uncanny Valley) είναι μια χαρακτηριστική πτώση στη συναισθηματική μας ανταπόκριση που συμβαίνει όταν συναντάμε μια οντότητα η οποία είναι σχεδόν -αλλά όχι εντελώς- ανθρώπινη. Η θεωρία διατυπώθηκε για πρώτη φορά το 1970 από τον Ιάπωνα ρομποτιστή Masahiro Mori, ο οποίος παρατήρησε ότι όσο τα ρομπότ γίνονταν πιο ανθρωπόμορφα, οι άνθρωποι τα έβρισκαν πιο ελκυστικά, αλλά μόνο μέχρι ένα σημείο.
Όταν η ομοιότητα πλησίαζε πάρα πολύ στο ανθρώπινο επίπεδο χωρίς να το φτάνει, οι άνθρωποι ένιωθαν δυσφορία και αποστροφή. Αν η ομοιότητα αυξανόταν περαιτέρω και το ρομπότ γινόταν πανομοιότυπο με άνθρωπο, η συναισθηματική ανταπόκριση γινόταν ξανά θετική. Αυτή η απότομη βουτιά στην αποδοχή ονομάστηκε «Παράδοξη Κοιλάδα».
Οι τρεις επικρατέστερες θεωρίες
Αν και το φαινόμενο παραμένει αντικείμενο ακαδημαϊκής συζήτησης, τρεις θεωρίες προσπαθούν να εξηγήσουν γιατί νιώθουμε έτσι:
- Σύγχυση κατηγοριοποίησης
Η δυσφορία συμβαίνει στο όριο όπου κάτι μετακινείται από τη μία κατηγορία στην άλλη (από το μη-ανθρώπινο στο ανθρώπινο). Έρευνες έδειξαν ότι η «κοιλάδα» εμφανίζεται στο σημείο όπου ένα άψυχο πρόσωπο αρχίζει να φαίνεται ζωντανό.
- Η ύπαρξη συνείδησης
Τα ρομπότ γίνονται τρομακτικά μόνο όταν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι έχουν την ικανότητα να αισθάνονται και να βιώνουν πράγματα. Αν μια μηχανή δεν φαίνεται να διαθέτει «νου», δεν προκαλεί φόβο.
- Αναντιστοιχία χαρακτηριστικών
Το φαινόμενο προκαλείται από ασυμφωνίες μεταξύ εμφάνισης και συμπεριφοράς. Για παράδειγμα, ένας ανθρωποειδής πράκτορας που αντιδρά σε έναν θόρυβο δείχνοντας έκπληξη μόνο στο κάτω μέρος του προσώπου (και όχι στα μάτια) θεωρείται ιδιαίτερα ανατριχιαστικός, θυμίζοντας τη συμπεριφορά ατόμων με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά.
Το μέλλον του Uncanny Valley
Καθώς η επιστήμη των ανδροειδών προοδεύει, τα ρομπότ γίνονται όλο και πιο ρεαλιστικά. Κάποιοι θεωρούν ότι το φαινόμενο αυτό είναι απλώς ένα «τεχνούργημα» αυτής της συγκεκριμένης περιόδου της ιστορίας, όπου οι τεχνητές αναπαραστάσεις είναι ακόμα αναγνωρίσιμες.
Ωστόσο, υπάρχει και η θεωρία του «Παράδοξου Τείχους» (Uncanny Wall), η οποία υποστηρίζει ότι θα μπορούμε πάντα να ξεχωρίζουμε το τεχνητό από το ανθρώπινο, γιατί όσο πιο ρεαλιστικά γίνονται τα ρομπότ, τόσο πιο ευαίσθητοι θα γινόμαστε εμείς στο να εντοπίζουμε ακόμα και την παραμικρή λεπτομέρεια που δεν πάει καλά.
