Οι αστρονόμοι πίστευαν ότι τα απομεινάρια μιας έκρηξης υπερκαινοφανούς (supernova) ακολουθούν μια προβλέψιμη πορεία: μετά την αρχική, έντονη λάμψη, ψύχονται και εξασθενούν σταδιακά για χιλιάδες χρόνια.
Ωστόσο, νέες παρατηρήσεις του διαστημικού τηλεσκοπίου ακτίνων Χ Chandra της NASA αποκάλυψαν ότι αρκετά από αυτά τα «νεκρά» άστρα συμπεριφέρονται πολύ διαφορετικά.
Στον γαλαξία Messier 83 (M83), που βρίσκεται περίπου 15 εκατομμύρια έτη φωτός από τη Γη, οι επιστήμονες εντόπισαν δεκάδες υπολείμματα υπερκαινοφανών τα οποία, αντί να εξασθενούν, παρουσιάζουν νέες εκλάμψεις στις ακτίνες Χ.
Το μυστήριο των μεταβαλλόμενων εκπομπών
Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής την αστρονόμο Andrea Prestwich, ανέλυσε παρατηρήσεις του Chandra που καλύπτουν περίοδο 14 ετών. Από τα υπολείμματα υπερκαινοφανών που εξετάστηκαν, 22 εμφάνιζαν έντονες αυξομειώσεις στη φωτεινότητά τους στις ακτίνες Χ – ένα φαινόμενο που θεωρείται ιδιαίτερα ασυνήθιστο για τόσο παλαιά αστρικά κατάλοιπα.
Μόνο μία από αυτές τις περιπτώσεις, η SN 1957D, μπορούσε να εξηγηθεί εύκολα, καθώς τα υπολείμματά της συνεχίζουν να συγκρούονται με αέρια του διαστρικού χώρου, παράγοντας νέες εκλάμψεις.
Ένα «νεκρό» άστρο που τρέφεται από τον σύντροφό του
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι οι περισσότερες από τις υπόλοιπες περιπτώσεις προέρχονται από δυαδικά αστρικά συστήματα. Αρχικά υπήρχαν δύο μεγάλα άστρα σε τροχιά μεταξύ τους. Όταν το ένα εξερράγη ως υπερκαινοφανής, άφησε πίσω του είτε μια μαύρη τρύπα είτε έναν αστέρα νετρονίων.
Το δεύτερο άστρο συνέχισε να περιφέρεται γύρω από το πυκνό αυτό υπόλειμμα, το οποίο σταδιακά αποσπά αέριο από τον συνοδό του. Το υλικό αυτό θερμαίνεται σε ακραίες θερμοκρασίες καθώς πέφτει προς το συμπαγές αντικείμενο, εκπέμποντας ισχυρή ακτινοβολία Χ και προκαλώντας τις παρατηρούμενες εκλάμψεις.
Ίσως ανακυκλώνουν τα δικά τους συντρίμμια
Οι ερευνητές δεν αποκλείουν και μια δεύτερη εξήγηση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το συμπαγές αντικείμενο ίσως επανασυλλαμβάνει μέρος του υλικού που εκτινάχθηκε κατά την αρχική έκρηξη, δημιουργώντας έναν μηχανισμό «ανακύκλωσης» της ύλης που συνεχίζει να τροφοδοτεί την εκπομπή ακτίνων Χ.
Η ανακάλυψη περισσότερων από 20 τέτοιων υποψήφιων συστημάτων στον M83 αποτελεί αριθμό χωρίς προηγούμενο, καθώς μέχρι σήμερα είχαν εντοπιστεί μόνο λίγες αντίστοιχες περιπτώσεις σε όλους τους γαλαξίες που έχουν μελετηθεί.
Νέα στοιχεία για την εξέλιξη των άστρων
Οι παρατηρήσεις δείχνουν ότι τα απομεινάρια των υπερκαινοφανών μπορεί να παραμένουν ενεργά για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από ό,τι θεωρούσαν οι αστρονόμοι. Μάλιστα, παρόμοια φαινόμενα έχουν ήδη εντοπιστεί και σε έναν ακόμη γειτονικό γαλαξία, γεγονός που υποδηλώνει ότι όπου σχηματίζονται πολλά νέα άστρα, τα κατάλοιπα των παλαιότερων συνεχίζουν να παρουσιάζουν απρόσμενη δραστηριότητα ακόμη και πολύ μετά τον «θάνατό» τους.