Γιατί ορισμένα όνειρα μοιάζουν ζωντανά και ρεαλιστικά, ενώ άλλα είναι μπερδεμένα ή δύσκολο να τα θυμηθούμε; Μια νέα έρευνα από τη Σχολή Προηγμένων Σπουδών IMT της Λούκα υποδηλώνει ότι η απάντηση βρίσκεται σε έναν συνδυασμό προσωπικών χαρακτηριστικών και κοινών εμπειριών ζωής, τα οποία επηρεάζουν το τι βλέπουμε και τι αισθανόμαστε ενώ κοιμόμαστε.
Η μελέτη για τα όνειρα
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Communications Psychology, εξέτασε περισσότερες από 3.700 αναφορές που περιέγραφαν τόσο όνειρα όσο και εμπειρίες από την εγρήγορση 287 συμμετεχόντων, ηλικίας από 18 έως 70 ετών. Κατά τη διάρκεια δύο εβδομάδων, οι συμμετέχοντες κρατούσαν καθημερινά αρχείο των εμπειριών τους. Παράλληλα, οι ερευνητές συνέλεξαν λεπτομερή δεδομένα για τις συνήθειες ύπνου, τις γνωστικές δεξιότητες, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και τα ψυχολογικά προφίλ.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποκαλύπτει την κρυφή δομή των ονείρων
Για να αναλύσουν αυτό το μεγάλο σύνολο δεδομένων, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν προηγμένα εργαλεία Επεξεργασίας Φυσικής Γλώσσας (NLP). Αυτές οι μέθοδοι τους επέτρεψαν να μελετήσουν το νόημα και τη δομή των περιγραφών των ονείρων με συστηματικό τρόπο. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα όνειρα δεν είναι τυχαία ή χαοτικά. Αντίθετα, αντανακλούν μια σύνθετη αλληλεπίδραση μεταξύ:
- Ατομικών χαρακτηριστικών: Όπως η τάση του μυαλού να “περιπλανιέται”, το ενδιαφέρον για τα όνειρα και η ποιότητα του ύπνου.
- Εξωτερικών επιρροών: Συμπεριλαμβανομένων μεγάλων κοινωνικών γεγονότων, όπως η πανδημία COVID-19.
Ανακατασκευή της πραγματικότητας
Συγκρίνοντας τον τρόπο με τον οποίο οι συμμετέχοντες περιέγραφαν τις καθημερινές τους εμπειρίες και τα όνειρά τους, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ο εγκέφαλος δεν αναπαράγει απλώς τη ζωή της εγρήγορσης κατά τη διάρκεια του ύπνου. Αντίθετα, αναδιαμορφώνει αυτές τις εμπειρίες.
Οικεία περιβάλλοντα, όπως χώροι εργασίας, νοσοκομεία ή σχολεία, δεν αναπαράγονται ακριβώς. Μετατρέπονται σε ζωντανές και καθηλωτικές σκηνές που συχνά συνδυάζουν διαφορετικά στοιχεία και αλλάζουν οπτικές γωνίες με απροσδόκητους τρόπους.
Αυτή η διαδικασία υποδηλώνει ότι τα όνειρα ανακατασκευάζουν ενεργά την πραγματικότητα αντί να την αντανακλούν παθητικά. Ο εγκέφαλος αναμειγνύει αναμνήσεις με φανταστικά ή αναμενόμενα γεγονότα, δημιουργώντας νέα και μερικές φορές σουρεαλιστικά σενάρια.
Η προσωπικότητα και τα γεγονότα της ζωής επηρεάζουν το στυλ των ονείρων
Δεν ονειρεύονται όλοι με τον ίδιο τρόπο. Οι άνθρωποι που τείνουν να «ταξιδεύουν» με τον νου τους πιο συχνά, ανέφεραν όνειρα που ήταν αποσπασματικά και συνεχώς μεταβαλλόμενα. Αντίθετα, εκείνοι που δίνουν μεγαλύτερη σημασία στα όνειρα και πιστεύουν ότι έχουν νόημα, έτειναν να βιώνουν πιο πλούσια και καθηλωτικά περιβάλλοντα ονείρων.
Η μελέτη εξέτασε επίσης πώς τα γεγονότα μεγάλης κλίμακας επηρεάζουν το ονείρεμα. Δεδομένα που συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια του lockdown για τον COVID-19 από ερευνητές του Πανεπιστημίου Sapienza της Ρώμης, και αργότερα συγκρίθηκαν με τα ευρήματα της ομάδας του IMT, έδειξαν ότι τα όνειρα κατά τη διάρκεια του lockdown ήταν πιο συναισθηματικά έντονα και περιλάμβαναν συχνά θέματα περιορισμού. Καθώς ο χρόνος περνούσε και οι άνθρωποι προσαρμόζονταν, αυτά τα μοτίβα σταδιακά εξασθενούσαν, υποδηλώνοντας ότι το περιεχόμενο των ονείρων εξελίσσεται παράλληλα με την ψυχολογική προσαρμογή σε μεγάλες αλλαγές της ζωής.
Τα όνειρα αντικατοπτρίζουν μια δυναμική νοητική διαδικασία
«Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι τα όνειρα δεν είναι απλώς μια αντανάκλαση των παρελθουσών εμπειριών, αλλά μια δυναμική διαδικασία που διαμορφώνεται από το ποιοι είμαστε και τι ζούμε», εξηγεί η Valentina Elce, ερευνήτρια στη Σχολή IMT και επικεφαλής συγγραφέας της δημοσίευσης. «Συνδυάζοντας δεδομένα μεγάλης κλίμακας με υπολογιστικές μεθόδους, μπορέσαμε να αποκαλύψουμε μοτίβα στο περιεχόμενο των ονείρων που προηγουμένως ήταν δύσκολο να εντοπιστούν».
Η Τεχνητή Νοημοσύνη ανοίγει νέες πόρτες για την έρευνα των ονείρων
Η μελέτη υπογραμμίζει επίσης πώς η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προωθήσει τη μελέτη των ονείρων. Τα μοντέλα NLP (Επεξεργασίας Φυσικής Γλώσσας) ήταν σε θέση να καταγράψουν το νόημα και τη δομή των αναφορών ονείρων με επίπεδο ακρίβειας παρόμοιο με εκείνο των ανθρώπινων αξιολογητών. Αυτή η προσέγγιση θα μπορούσε να διευκολύνει τη μελέτη θεμάτων όπως η συνείδηση, η μνήμη και η ψυχική υγεία σε μεγαλύτερη και πιο συνεπή κλίμακα.
Αυτή η έρευνα υποστηρίχθηκε από επιχορήγηση του Ιδρύματος BIAL (#091/2020) και από την επιχορήγηση TweakDreams ERC Starting Grant (#948891). Η εργασία πραγματοποιήθηκε στη Σχολή Προηγμένων Σπουδών IMT Lucca σε συνεργασία με ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης και το Πανεπιστήμιο του Camerino.