Πρόκειται για μια τεχνολογία που δεν υπάρχει ακόμη, αλλά οι επιπτώσεις της θα μπορούσαν να είναι τόσο καταστροφικές που οι επιστήμονες του κλάδου ζητούν να απαγορευτεί τώρα, πριν να είναι πολύ αργά.
Αναφερόμαστε, φυσικά, στη «ζωή-καθρέφτη» (mirror life) — συνθετικούς οργανισμούς που ανατρέπουν κυριολεκτικά τη φυσική βιολογία.
«Πρέπει να επιλέξουμε να μην δημιουργήσουμε ζωή καθρέφτη και να ψηφίσουμε νόμους που θα διασφαλίζουν ότι κανείς δεν θα μπορεί να το κάνει», γράψει ο John Glass, ένας βιολόγος που συνέβαλε στη δημιουργία του πρώτου ζωντανού κυττάρου με συνθετικό γονιδίωμα, σε ένα υποθετικό αλλά τρομακτικό άρθρο για την Financial Times. «Το ερώτημα δεν είναι αν είμαστε σε θέση να αποτρέψουμε αυτή την απειλή — είναι αν θα δράσουμε όσο ακόμα μπορούμε».
Τι είναι η «ζωή-καθρέφτη»
Οι μορφές «ζωής-καθρέφτη» περιέχουν δομές DNA που είναι το αντίθετο όλων των γνωστών οργανισμών. Σε όλες τις μορφές ζωής στη Γη, η διπλή έλικα του DNA είναι δεξιόστροφη, που σημαίνει ότι οι αλυσίδες της, μια σπονδυλική στήλη σακχάρου-φωσφορικού άλατος, στρίβουν προς τα δεξιά. Το αντίθετο ισχύει για τις πρωτεΐνες, τα δομικά στοιχεία των κυττάρων, που είναι αριστερόστροφες.
Αυτή η λεγόμενη ομοιοχειρία ισχύει για όλες τις γνωστές μορφές ζωής. Τι συμβαίνει λοιπόν όταν οι άνθρωποι δημιουργούν έναν συνθετικό οργανισμό όπου το DNA του στρίβει προς τα αριστερά, ενώ οι πρωτεΐνες του στρίβουν προς τα δεξιά;
Οι συνέπειες
Το τρομακτικό είναι ότι δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά — αλλά πολλοί βιολόγοι φοβούνται το χειρότερο. Τον Δεκέμβριο, μια ομάδα κορυφαίων προσωπικοτήτων του κλάδου, συμπεριλαμβανομένων δύο νομπελιστών, δημοσίευσε μια εκτενή τεχνική έκθεση προειδοποιώντας ότι «οι συνέπειες της “ζωής-καθρέφτη” θα μπορούσαν να είναι καταστροφικές σε παγκόσμιο επίπεδο», ενδεχομένως ακόμη και να εξαλείψουν κάθε μορφή ζωής, εάν οι νέοι οργανισμοί αποδειχθούν παθογόνοι για την υπάρχουσα ζωή, όπως εμείς οι άνθρωποι.
Τον Ιούνιο του τρέχοντος έτους, περισσότεροι από 150 επιστήμονες και ηθικολόγοι επανέλαβαν αυτές τις ανησυχίες σε ένα συνέδριο στο Institut Pasteur στο Παρίσι, με σκοπό να σταθμίσουν τους κινδύνους της ανάπτυξης αυτής της τεχνολογίας.
«Ήταν κάτι που δεν περίμενα ποτέ να δω στην επιστημονική μου καριέρα», έγραψε ο Glass.
Σημείωσε ότι το Ίδρυμα Alfred P Sloan, ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός με επιρροή, που χρηματοδοτεί την επιστημονική έρευνα, έχει δηλώσει κατηγορηματικά ότι δεν θα υποστηρίξει προσπάθειες για τη δημιουργία οργανισμών-καθρεφτών.
Τι λένε οι επιστήμονες
Οι περισσότεροι επιστήμονες συμφωνούν ότι η τεχνολογία αυτή απέχει τουλάχιστον μια δεκαετία, ίσως και τρεις. Ωστόσο, η αίσθηση του επείγοντος για την πρόληψή της είναι εμφανής.
«Μόλις καταστεί δυνατή η κατασκευή ενός κυττάρου-καθρέφτη, θα είναι σχετικά εύκολο να δημιουργηθούν πολλά άλλα είδη βακτηρίων-καθρέφτη — η απλούστερη μορφή ζωής-καθρέφτη», έγραψε ο Glass. «Αν αυτό επιτευχθεί και ανοίξει το κουτί της Πανδώρας, θα μπορούσε να δημιουργήσει εξαιρετικά κινδύνους».
«Από ό,τι γνωρίζουμε, το ανοσοποιητικό μας σύστημα παράγει πολύ αδύναμες αντισωματικές αντιδράσεις έναντι των μορίων-καθρέφτη, αν υπάρχουν», εξήγησε. «Ακόμη και μία ανοσολογική ανεπάρκεια μπορεί να προκαλέσει τον θάνατο ενός ασθενούς από σοβαρές βακτηριακές λοιμώξεις. Μια βακτηριακή λοίμωξη-καθρέφτη μπορεί να είναι σαν να έχεις πολλές ανοσολογικές ανεπάρκειες ταυτόχρονα».
Επιπλέον, τα βακτήρια-καθρέφτες θα μπορούσαν να αντισταθούν στην αρπαγή από οργανισμούς που συνήθως ελέγχουν τον πληθυσμό τους, επιτρέποντάς τους να εξαπλωθούν ανεξέλεγκτα σε όλα τα οικοσυστήματα.
«Οι μολυσμένες περιοχές θα μπορούσαν να καταστούν ανεπανόρθωτα ακατοίκητες, θέτοντας σε κίνδυνο τη γεωργία και το φυσικό περιβάλλον», δήλωσε ο Glass. «Ενώ θα μπορούσε να εξαφανιστεί ένας τεράστιος αριθμός ανθρώπων, ζώων και φυτών, μερικά από τα οποία θα οδηγηθούν σε εξαφάνιση».
Αν είναι τόσο επικίνδυνο, τότε γιατί να το επιδιώξουμε; Καταρχάς, η υπόσχεση της τεχνολογίας στην ιατρική σχεδόν ισούται με το δυναμικό της για καταστροφή. Ήδη, οι αναδυόμενες μορφές πρωτεϊνών καθρέφτη θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία πιο αποτελεσματικών φαρμάκων που επιβιώνουν στο σώμα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Και έτσι, οποιοσδήποτε πιθανός νόμος που θα διέπει τον τομέα, λέει ο Glass, θα πρέπει να επιτύχει μια ισορροπία μεταξύ της απόλυτης καταστολής της ανάπτυξης της ζωής καθρέφτη και της ανάπτυξης της συνθετικής βιολογίας.
«Αυτό θα απαιτήσει ακρίβεια σχετικά με το ποια έρευνα μπορεί να συνεχιστεί και ποια πρέπει να σταματήσει», έγραψε ο Glass. Ευτυχώς, παρατηρεί, «έχουμε συνειδητοποιήσει αυτούς τους κινδύνους πολύ πριν φτάσουμε στο σημείο χωρίς επιστροφή».