Μέσα στο κλίμα αναταραχής στην επιστημονική κοινότητα των ΗΠΑ και των γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η Ευρώπη επιδιώκει να εδραιωθεί ως ένα ασφαλές «καταφύγιο» για την παγκόσμια έρευνα. Παρά τις φιλόδοξες πρωτοβουλίες, όμως, τα ερωτήματα γύρω από τη χρηματοδότηση και τη μετατροπή της γνώσης σε καινοτομία παραμένουν πιεστικά.
Η ευκαιρία: Το αμερικανικό κενό και η πρωτοβουλία «Choose Europe»
«Η Ευρώπη θα επιλέγει πάντα την επιστήμη», δήλωσε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, εγκαινιάζοντας μια εκστρατεία για την προσέλκυση επιστημόνων που εγκαταλείπουν το ασταθές ερευνητικό περιβάλλον των ΗΠΑ.
Μετά το πάγωμα κονδυλίων και την απομάκρυνση των ΗΠΑ από διεθνείς επιστημονικούς οργανισμούς, η Ευρωπαϊκή Ένωση διέθεσε σχεδόν 900 εκατομμύρια ευρώ στο πρόγραμμα «Choose Europe», το οποίο συμπληρώνεται από περίπου 100 εθνικά σχέδια κρατών-μελών.
Παράλληλα, το Horizon Europe, το κεντρικό χρηματοδοτικό πρόγραμμα της ΕΕ για την έρευνα, οδεύει προς την ιστορικότερη αύξησή του για τον επόμενο επταετή κύκλο (2028-2034), με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει προϋπολογισμό 175 δισεκατομμυρίων ευρώ.
Η ακτινογραφία των αριθμών: Πού υπερέχει και πού υστερεί η Ευρώπη
Αν και η Ευρώπη διαθέτει κορυφαίους οργανισμούς παγκοσμίως, όπως το CERN και το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας (EMBL), η σύγκριση με τις ΗΠΑ και την Κίνα αποκαλύπτει σημαντικές ανισότητες.
1. Επενδύσεις σε Έρευνα & Ανάπτυξη (R&D)
ΗΠΑ και Κίνα δαπανούν πλέον περισσότερο από 1 τρισεκατομμύριο δολάρια ετησίως η καθεμία σε δημόσια και ιδιωτική έρευνα. Αντίθετα, ολόκληρη η Ευρώπη (συμπεριλαμβανομένων των εκτός ΕΕ χωρών) επενδύει περίπου 750 δισεκατομμύρια δολάρια.
2. Όγκος και αντίκτυπος επιστημονικών δημοσιεύσεων
Παραγωγή άρθρων: Η Ευρώπη παράγει ετησίως περισσότερες επιστημονικές δημοσιεύσεις από τις ΗΠΑ, αλλά και οι δύο πλευρές υπολείπονται πλέον της Κίνας.
Απήχηση (Citations): Τα άρθρα των ερευνητών της ΕΕ συγκεντρώνουν κατά μέσο όρο περισσότερες αναφορές από εκείνα της Κίνας, αλλά λιγότερες από των ΗΠΑ.
Διεθνής συνεργασία: Η ΕΕ κατέχει τα πρωτεία στις διεθνείς συνεργασίες. Μάλιστα, η συνεργασία της Ευρώπης με την Κίνα έχει αυξηθεί τόσο πολύ, που πλέον προσεγγίζει τα επίπεδα της σινo-αμερικανικής επιστημονικής συνεργασίας, η οποία παρουσιάζει κατακόρυφη πτώση.
3. Το μεγάλο αγκάθι: Το χάσμα στην καινοτομία
Η μεγαλύτερη αδυναμία της Ευρώπης εντοπίζεται στη δυσκολία μετατροπής της ακαδημαϊκής αριστείας σε οικονομική ανάπτυξη και εμπορικά προϊόντα:
- Βιομηχανικό R&D: Στις ΗΠΑ και την Κίνα, η βιομηχανία εκτελεί το 77% της συνολικής έρευνας. Στην ΕΕ, το ποσοστό αυτό πέφτει στο 66%.
- Πατέντες: Μόλις το 3,6% των ευρωπαϊκών επιστημονικών εργασιών αναφέρεται σε διπλώματα ευρεσιτεχνίας, έναντι 5,8% της Κίνας και 5,0% των ΗΠΑ.
- Επιχειρηματικά κεφάλαια: Η χρηματοδότηση μέσω Venture Capital (κεφάλαια επιχειρηματικών συμμετοχών) στον τομέα της τεχνολογίας σημειώνει πτώση στην ΕΕ, με την ήπειρο να στερείται τεχνολογικών κολοσσών μεγέθους Apple ή Google.
Το «Παγκόσμιο» Horizon Europe
Μια σημαντική αλλαγή στρατηγικής είναι η γεωγραφική επέκταση του Horizon Europe πέρα από τα ευρωπαϊκά σύνορα. Στο πρόγραμμα έχουν ήδη ενταχθεί ως συνδεδεμένα μέλη (associate countries) χώρες όπως η Νέα Ζηλανδία (2023), ο Καναδάς (2024), η Νότια Κορέα και η Ιαπωνία (2025), καθώς και η Αυστραλία (2026), ενώ σε συζητήσεις βρίσκεται και η Ινδία.
Το συνδυαστικό ΑΕΠ των εκτός ΕΕ χωρών που έχουν ενταχθεί ή ενδιαφέρονται για το Horizon Europe είναι πλέον μεγαλύτερο από το ΑΕΠ των 27 μελών της ΕΕ.
Αυτή η διεύρυνση δημιουργεί μια ισχυρή συμμαχία «μεσαίων δυνάμεων» στην παγκόσμια έρευνα, ικανή να λειτουργήσει ως αντίβαρο στο δίπολο ΗΠΑ-Κίνας.
Το μέλλον των διαπραγματεύσεων
Το αν η Ευρώπη θα καταφέρει να ξυπνήσει από το καθεστώς της «Ωραίας Κοιμωμένης» εξαρτάται από τις πολιτικές αποφάσεις που θα ληφθούν έως το τέλος του έτους. Ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC) πιέζουν για έναν προϋπολογισμό τουλάχιστον 200 δισεκατομμυρίων ευρώ για το επόμενο Horizon, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (που εκπροσωπεί τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών) ξεκίνησε τις διαπραγματεύσεις αντιπροτείνοντας 168 δισεκατομμύρια ευρώ.
Η τελική συμφωνία θα κρίνει αν η Ευρώπη θα διαθέτει τα απαραίτητα οικονομικά όπλα για να στηρίξει τις πολιτικές της υποσχέσεις για επιστημονική κυριαρχία.
