Ένα μόνο φωτόνιο ακτίνων Χ μπορεί να σπάσει και τους δύο δεσμούς O-H σε ένα μόριο νερού μέσα σε λίγα femtoseconds, δηλαδή τετράκις εκατομμυριοστά του δευτερολέπτου, δημιουργώντας ουδέτερο ατομικό οξυγόνο. Η διάσπαση συμβαίνει πριν ολοκληρωθεί η χαλάρωση των ηλεκτρονίων, αποκαλύπτοντας μια υπερταχεία οδό για τη χημεία που πυροδοτείται από ακτίνες Χ στο νερό. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο Physical Review Letters.
Η παρακολούθηση της διάσπασης
Η ερευνητική ομάδα μελέτησε μεμονωμένα μόρια νερού σε αέρια μορφή, τα οποία εκτέθηκαν σε ακτίνες Χ σε δύο εγκαταστάσεις σύγχροτρον: το PETRA III του DESY στο Αμβούργο και το MAX IV στο Lund.
Μετά την απορρόφηση ενός φωτονίου, το μόριο περνά σε κατάσταση ιονισμού εσωτερικής στιβάδας, όπου αφαιρείται ένα ηλεκτρόνιο του πυρήνα. Συνήθως αυτή η κατάσταση χαλαρώνει πολύ γρήγορα με την εκπομπή ενός ακόμη ηλεκτρονίου, μέσω της διαδικασίας Auger. Με φασματοσκοπία ηλεκτρονίων υψηλής ανάλυσης, οι ερευνητές ακολούθησαν όσα συμβαίνουν ανάμεσα στην απορρόφηση και τη διάσπαση.
Το δακτυλικό αποτύπωμα του οξυγόνου
Τα φάσματα έδειξαν εξαιρετικά οξείες κορυφές, που δεν εξηγούνταν από τη διάσπαση ενός άθικτου μορίου νερού ή από συνηθισμένα θραύσματα. Οι θεωρητικοί υπολογισμοί έδειξαν ότι και οι δύο δεσμοί O-H είχαν ήδη σπάσει, παράγοντας ένα ουδέτερο άτομο οξυγόνου σε διεγερμένη κατάσταση.
Η ενέργεια των εκπεμπόμενων ηλεκτρονίων λειτουργεί ως δακτυλικό αποτύπωμα και επιτρέπει την άμεση ταυτοποίηση του ατόμου. Όπως εξηγεί ο πρώτος συγγραφέας Florian Trinter του FHI στο Βερολίνο, «βλέπουμε το μόριο να διασπάται πριν ολοκληρωθεί η ηλεκτρονική χαλάρωση, και η κίνηση των πυρήνων κερδίζει ουσιαστικά τον αγώνα απέναντι στα ηλεκτρόνια».
Δύο εγκαταστάσεις, το ίδιο σήμα
Τα πειράματα έγιναν στη γραμμή δέσμης P04 του PETRA III και στο FlexPES του MAX IV. Η εμφάνιση του ίδιου σήματος και στις δύο εγκαταστάσεις ήταν καθοριστική για να επιβεβαιωθεί ότι πρόκειται για πραγματική οδό μοριακής διάσπασης. Ο συν-συγγραφέας Ludger Inhester του CFEL στο DESY τονίζει ότι τα χαρακτηριστικά που παρατηρήθηκαν συμφωνούν με τη διάσπαση ενός διεγερμένου ουδέτερου ατόμου οξυγόνου που έχει ήδη αποχωριστεί από το μόριο.
Νέα ερμηνεία για τα σήματα του νερού
Τα ευρήματα αλλάζουν την ερμηνεία παλαιότερων παρατηρήσεων. Παρόμοια σήματα υψηλής ενέργειας, που αποδίδονταν σε θραύσματα υδροξυλίου, εξηγούνται καλύτερα ως υπογραφές ουδέτερου ατομικού οξυγόνου. Λόγω του έντονα απωστικού χαρακτήρα της συγκεκριμένης διεγερμένης κατάστασης, οι δύο δεσμοί μπορούν να σπάσουν ακόμη γρηγορότερα από τη χαλάρωση των ηλεκτρονίων.
Τι σημαίνει για το μέλλον
Η σαφέστερη κατανόηση αυτής της υπερταχείας διάσπασης θα βοηθήσει στην αξιόπιστη ερμηνεία πειραμάτων ακτίνων Χ στο νερό και σε συναφή συστήματα, και θα βελτιώσει τα μοντέλα της χημείας ακτινοβολίας. Ανοίγει επίσης τον δρόμο για τον εντοπισμό αντίστοιχα γρήγορων οδών σε άλλα μικρά μόρια και μοριακά σμήνη.