Μια σχεδόν τέλεια σφαίρα που αιωρείται στα όρια του Γαλαξία μας έχει προβληματίσει έντονα τους αστρονόμους. Το αντικείμενο, που φέρει το όνομα Telios (από το ελληνικό «τέλειος»), είναι το απομεινάρι ενός υπερκαινοφανούς αστέρα (supernova remnant – SNR), με εκπληκτικά κυκλική συμμετρία, αλλά άγνωστο μέγεθος και ακριβή απόσταση από τη Γη.
Η ανακάλυψη έγινε μέσω ραδιοπαρατηρήσεων από το τηλεσκόπιο ASKAP (Australian Square Kilometre Array Pathfinder) στην Αυστραλία, στο πλαίσιο του προγράμματος Evolutionary Map of the Universe. Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στις 7 Μαΐου σε προδημοσίευση στο arXiv, ενώ η μελέτη έχει γίνει αποδεκτή για δημοσίευση στο περιοδικό Publications of the Astronomical Society of Australia.
Telios: Μια σπάνια κοσμική συμμετρία – Μια κοσμική σφαίρα
Αν και τα περισσότερα κατάλοιπα υπερκαινοφανών είναι χονδρικά σφαιρικά λόγω της φύσης της έκρηξης, η σχεδόν τέλεια γεωμετρία του Telios είναι εξαιρετικά σπάνια. Όπως γράφουν οι ερευνητές:
«Το αντικείμενο παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη κυκλική συμμετρία στο σχήμα του, καθιστώντας το ένα από τα πιο κυκλικά γαλαξιακά κατάλοιπα υπερκαινοφανούς που είναι γνωστά».
Η χαμηλή φωτεινότητα του Telios περιπλέκει περαιτέρω την ανάλυση. Οι επιστήμονες δεν μπορούν να προσδιορίσουν αν είναι πολύ νέο ή πολύ παλιό, καθώς και οι δύο περιπτώσεις εξηγούν τη χαμηλή του λαμπρότητα. Ωστόσο, η τέλεια μορφή του ενισχύει το σενάριο ότι πρόκειται για νεογέννητο κατάλοιπο, αφού με το πέρασμα του χρόνου τέτοιες δομές χάνουν τη συμμετρία τους.
Πόσο μακριά βρίσκεται;
Το Telios εντοπίζεται κάτω από το γαλαξιακό επίπεδο – εκεί όπου κυριαρχεί η υπερμαζική μαύρη τρύπα του γαλαξία μας και συγκεντρώνεται το μεγαλύτερο μέρος της ύλης.
Η ακριβής του θέση όμως δεν είναι γνωστή. Οι αστρονόμοι εκτιμούν ότι μπορεί να απέχει από 7.170 έως 25.100 έτη φωτός, ενώ το μέγεθός του μπορεί να κυμαίνεται από 46 έως 157 έτη φωτός – δηλαδή δεκάδες φορές μεγαλύτερο από το ηλιακό μας σύστημα.
Πώς δημιουργούνται οι τέλειες σφαίρες;
Οι λεγόμενες τέλειες σφαίρες από υπερκαινοφανείς είναι σπάνιες αλλά έχουν εντοπιστεί και αλλού, κυρίως σε νάνους γαλαξίες όπως το Μικρό και το Μεγάλο Μαγγελανικό Νέφος. Μερικά παραδείγματα είναι οι SN1987A, MC SNR J0509–673 και SNR J0624–6948.
Οι αστρονόμοι θεωρούν ότι τέτοιες τέλειες δομές μπορούν να προκύψουν είτε από:
- Υπερκαινοφανείς καταρρεύσεως πυρήνα (core-collapse supernovae), όταν εκρήγνυνται γιγάντιοι ερυθροί αστέρες·
- Είτε από υπερκαινοφανείς Τύπου Ια, που προέρχονται από μικρότερους λευκούς νάνους και είναι πολύ πιο βίαιες εκρήξεις.
Στην περίπτωση του Telios, το σενάριο Τύπου Ια φαίνεται πιο πιθανό, καθώς τέτοιοι πρόγονοι (λευκοί νάνοι) είναι πιο κοινοί έξω από το γαλαξιακό επίπεδο, ενώ οι γιγάντιοι ερυθροί αστέρες είναι σπανιότεροι εκεί. Ωστόσο, η απουσία του πυρήνα του άστρου που έκανε έκρηξη, που συνήθως βρίσκεται στο κέντρο των SNRs, εμποδίζει την επιβεβαίωση της προέλευσης.
«Αν και θεωρούμε πιο πιθανό το σενάριο του Τύπου Ια, δεν διαθέτουμε άμεσες αποδείξεις και απαιτούνται νέες, υψηλής ευαισθησίας παρατηρήσεις για να το επιβεβαιώσουμε», γράφουν οι ερευνητές.
