Αστρονόμοι ανίχνευσαν τη μεγαλύτερη και πιο μακρινή έκρηξη μαύρης τρύπας που έχει ποτέ παρατηρηθεί, μια κοσμική καταιγίδα ενέργειας με ισχύ όση δέκα τρισεκατομμύρια ήλιοι.
Η έκρηξη, γνωστή ως φωτοβολία ΤΑΔ (tidal disruption event), εντοπίστηκε από το Zwicky Transient Facility (ZTF) και προέρχεται από τη μαύρη τρύπα στο κέντρο ενός ενεργού γαλαξιακού πυρήνα (AGN) με την ονομασία J2245+3743, που βρίσκεται σε έναν γαλαξία 10 δισεκατομμύρια έτη φωτός μακριά από τη Γη.
Το άστρο που τόλμησε να πλησιάσει
Η υπερμεγέθης μαύρη τρύπα, με μάζα 500 εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από του Ήλιου, καταβροχθίζει ένα άστρο περίπου 30 ηλιακών μαζών που πλησίασε υπερβολικά κοντά. Η τεράστια βαρυτική της έλξη το διαμελίζει, με τα υπολείμματά του να σχηματίζουν έναν δίσκο προσαύξησης γύρω της – ένα φαινόμενο που οι επιστήμονες αποκαλούν συμβάν παλιρροϊκής διαταραχής (TDE).
«Αυτό είναι κάτι που δεν έχουμε ξαναδεί σε κανέναν ενεργό γαλαξιακό πυρήνα», δήλωσε ο Matthew Graham, επικεφαλής της ομάδας στο California Institute of Technology (Caltech). «Η ενεργειακή απόδοση αυτού του αντικειμένου δείχνει ότι είναι εξαιρετικά μακρινό και απίστευτα φωτεινό».
Μια έκρηξη 30 φορές ισχυρότερη από κάθε προηγούμενη
Η έκρηξη παρατηρήθηκε για πρώτη φορά το 2018 από το ZTF, και μέσα σε λίγους μήνες η φωτεινότητά της αυξήθηκε 40 φορές. Στο αποκορύφωμά της, ήταν 30 φορές πιο λαμπρή από οποιαδήποτε άλλη έκρηξη μαύρης τρύπας που είχε καταγραφεί, απελευθερώνοντας ενέργεια ίση με τη συνολική ενέργεια 10 τρισεκατομμυρίων ήλιων.
Η K. E. Saavik Ford από το City University of New York (CUNY) εξήγησε: «Αν μετατρέψουμε ολόκληρο τον Ήλιο σε ενέργεια, σύμφωνα με τον διάσημο τύπο του Αϊνστάιν Ε=mc², αυτό αντιστοιχεί στην ενέργεια που εκπέμπει αυτή η έκρηξη από τότε που αρχίσαμε να την παρατηρούμε».
Η έκρηξη αυτή συνεχίζει να εξασθενεί, ένδειξη ότι η μαύρη τρύπα εξακολουθεί να απορροφά τα υπολείμματα του άστρου. Ο Graham παρομοίασε τη σκηνή με «ένα ψάρι που είναι μόνο στη μέση του λαιμού της φάλαινας».
Το φαινόμενο της “κοσμολογικής διαστολής του χρόνου”
Η ισχυρή βαρύτητα γύρω από τις υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες επιβραδύνει την ίδια τη ροή του χρόνου. «Είναι το φαινόμενο της κοσμολογικής χρονικής διαστολής», εξήγησε ο Graham. «Καθώς το φως ταξιδεύει μέσα στο διαστελλόμενο σύμπαν για να φτάσει σε εμάς, επιμηκύνεται και μαζί του “επιμηκύνεται” και ο χρόνος. Επτά χρόνια για εμάς αντιστοιχούν σε δύο χρόνια εκεί – βλέπουμε το γεγονός να εκτυλίσσεται σε “τέταρτη ταχύτητα”».
Ένα σπάνιο φαινόμενο μέσα σε ενεργό γαλαξιακό πυρήνα
Μέχρι σήμερα έχουν εντοπιστεί περίπου 100 TDE, όμως οι περισσότεροι δεν συμβαίνουν σε ενεργούς γαλαξιακούς πυρήνες (AGN), καθώς οι ήδη ισχυρές εκπομπές αυτών των περιοχών καλύπτουν τα ίχνη των TDE. Η υπερβολική ισχύς του J2245+3743, ωστόσο, το έκανε εμφανές παρά τη δραστηριότητά του.
Η πραγματική φύση του φαινομένου επιβεβαιώθηκε μόλις το 2023, χάρη σε παρατηρήσεις από το W. M. Keck Observatory στη Χαβάη. Οι επιστήμονες απέκλεισαν το ενδεχόμενο γιγαντιαίας σουπερνόβα, χρησιμοποιώντας δεδομένα από το διαστημικό τηλεσκόπιο WISE της NASA, καταλήγοντας ότι πρόκειται πράγματι για την ισχυρότερη έκρηξη μαύρης τρύπας που έχει ποτέ παρατηρηθεί.
Η Ford πρόσθεσε:
«Οι σουπερνόβες δεν είναι αρκετά φωτεινές για να εξηγήσουν αυτό το φαινόμενο. Άστρα τόσο μεγάλα είναι σπάνια, αλλά μέσα στους δίσκους ενός AGN, το υλικό μπορεί να προστίθεται στα άστρα και να τα κάνει να αυξάνουν τη μάζα τους».
Το μέλλον των κοσμικών ανακαλύψεων
Η ομάδα θα συνεχίσει να αναζητά παρόμοια φαινόμενα στα δεδομένα του ZTF, ενώ αναμένει και νέες παρατηρήσεις από το παρατηρητήριο Vera C. Rubin, που θα μπορούσαν να αποκαλύψουν ακόμη ισχυρότερα συμβάντα παλιρροϊκής διαταραχής.
«Αν δεν υπήρχε το ZTF, δε θα είχαμε βρει ποτέ αυτό το σπάνιο γεγονός», δήλωσε ο Graham.
«Παρακολουθούμε τον ουρανό εδώ και επτά χρόνια· έτσι μπορούμε να βλέπουμε όχι μόνο πότε συμβαίνει κάτι, αλλά και πώς εξελίσσεται μέσα στον χρόνο».
Η έρευνα της ομάδας δημοσιεύτηκε στις 4 Νοεμβρίου 2025 στο περιοδικό Nature Astronomy.
